Krótka historia Instytutu Socjologii UW

Siła i tożsamoć Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego ukształtowała się w toku jego historii.

Instytut Socjologii pod obecną nazwą działa od 1968 roku, ale faktycznie istnieje nieprzerwanie od 1957 roku. Historia socjologii na Uniwersytecie Warszawskim jest znacznie dłuższa. Rozpoczęła się na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych. W latach 1919-1931 istniała tam pierwsza w Polsce Katedra Socjologii, utworzona dla Leona Petrażyckiego, a w latach 1921-1935 Katedra Historii Ustrojów Społecznych, utworzona dla Ludwika Krzywickiego. Następne katedry socjologiczne powstały już na Wydziale Humanistycznym i z nich wywodzi się obecny Instytut Socjologii. W 1930 roku została powołana Katedra Historii Kultury i objął ją Stefan Czarnowski. W 1934 roku katedra ta zmieniła nazwę na Katedrę Socjologii i Historii Kultury; powstała też druga Katedra Socjologii - dla Jana St. Bystronia. Pracę w UW rozpoczął Stanisław Ossowski i, na krótko, Józef Chałasiński. Na studiach można było wtedy uzyskać stopień "magistra filozofii w zakresie socjologii", nadano też pierwsze stopnie doktorskie. Rozwój socjologii uniwersyteckiej przerwała wojna.

Po wojnie szybko wznowiła pracę Katedra Socjologii, powstały też nowe zakłady i katedry (socjologia mieciła się wtedy na ul. Hożej). Podjęto rozległe badania terenowe i studia z zakresu socjologii; w 1947 i 1948 roku przyjęto na socjologię dwa roczniki studentów. Wykładali tu wtedy Stanisław i Maria Ossowscy, J.St. Bystroń, Nina Assorodobraj, Stefan Nowakowski. Pod kierunkiem Ossowskiego działało Seminarium Socjologiczne, przyciągające studentów z różnych wydziałów. Po kilku latach władze komunistyczne rozpoczęły likwidację socjologii jako odrębnego kierunku badań i studiów. Katedry socjologiczne zlikwidowano, Ossowskich odsunięto od nauczania.

Z Wydziału Humanistycznego wyodrębnił się wtedy Wydział Filozoficzno-Społeczny, wkrótce przekształcony w Instytut, a następnie w Wydział Filozoficzny. W miejsce zlikwidowanych katedr socjologicznych w 1952 roku powstała Katedra Historii Filozofii i Myśli Społecznej (N. Assorodobraj) oraz Katedra Materializmu Dialektycznego i Historycznego z Zakładem Materializmu Historycznego (J. Hochfeld) - kontynuowano tam niektóre zainteresowania socjologiczne. Na studia socjologiczne nie przyjmowano, ale w 1949 i 1950 roku przyjmowano na 3-letnie Studium Nauk Społecznych, potem przyjmowano na filozofię. Na filozofię jako "studia II stopnia" przyjmowano także absolwentów Studium Nauk Społecznych. Część studentów filozofii interesowała się zagadnieniami społecznymi i napisała prace magisterskie im powięcone, oparte nawet na badaniach terenowych; część w 1957 roku przeniosła się na socjologię.

Październik 1956 przyniósł odnowienie socjologii. W 1957 roku na Wydziale Filozoficznym powstała sekcja socjologiczna: przyjęto pierwszy rocznik studentów i utworzono zespół katedr socjologicznych. Zespół obejmował Katedrę Socjologii (S. Ossowski), Katedrę Socjografii (S. Nowakowski), Katedrę Socjologii Stosunków Politycznych, wkrótce przekształconą w drugą, marksistowską Katedrę Socjologii (Julian Hochfeld), Katedrę Historii Myśli Społecznej (N. Assorodobraj) oraz Katedrę Historii i Teorii Moralności (M. Ossowska).

Rozpoczął się renesans socjologii polskiej. Na Uniwersytecie do wielkich mistrzów dołączyło pokolenie ich uczniów, wykształconych już po wojnie. Socjologię zaczęli tu wtedy uprawiać: Zygmunt Bauman, Szymon Chodak, Maria Hirszowicz, Aleksander Matejko, Jan Malanowski, Stefan Nowak, Adam Podgórecki, Klemens Szaniawski, Jerzy Szacki. Okres ten ostatecznie skończył się w 1968 roku. Wydział Filozoficzny UW był wtedy jednym z ognisk "rewizjonizmu" i buntu studenckiego. Po marcu władze usunęły z uczelni wielu pracowników i studentów, wzmocniły też kontrolę polityczną i administracyjną nad socjologią. Powstał nowy, wielki Wydział Nauk Społecznych obejmujący socjologię, filozofię, ekonomię, nauki polityczne i dziennikarstwo. W 1968 roku powstał Instytut Socjologii, składający się z zakładów, powołanych w miejsce katedr, a w 1969 roku wyprowadzono go z Krakowskiego Przedmieścia 3 na ul. Karową 18. W 1975 roku Wydział Nauk Społecznych rozpadł się definitywnie i powstał na nowo Wydział Filozofii i Socjologii. W tej strukturze Instytut Socjologii istnieje do dziś.

Potem, na szczęście, z Instytutem Socjologii już nic się nie działo. Powstawały nowe zakłady, pisano nowe prace doktorskie i książki, pojawiali się nowi profesorowie (Katedrą Socjologii Kultury przez wiele lat kierowała Antonina Kłoskowska), podjęto szeroko zakrojone badania empiryczne nad społeczeństwem polskim (organizowane przez Jerzego Wiatra), przez Instytut przechodziły kolejne prądy umysłowe i mody socjologiczne. Przechodziły też kolejne roczniki studentów. Po zmianie ustroju w 1989 roku przed absolwentami socjologii otwarły się nowe możliwoci - tworzyła je gospodarka rynkowa, demokracja parlamentarna, wolne media i społeczeństwo obywatelskie. Instytut otworzył płatne studia wieczorowe oraz uzyskał akredytację i certyfikat Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich. Instytut uruchomił własną sieć komputerową z dostępem do Internetu, a w ostatnich latach otrzymał nowe skrzydło w swoim gmachu i własnym sumptem przebudował go na swe potrzeby. Zapewne za kilka lat Instytut opuści wysłużony budynek poszkolny na Karowej i przeniesie się do zaprojektowanego Centrum Nauk Społecznych na Powiślu.

Tok życia akademickiego interferował z wydarzeniami w życiu społeczeństwa. W 1976 roku paru pracowników Instytutu podpisało protest przeciw poprawkom do konstytucji, w 1977 powstał Studencki Komitet Solidarnoci (SKS), w latach 1980-1981 pracownicy i studenci Instytutu włączyli się do ruchu "Solidarności", a w okresie stanu wojennego kilku z nich było internowanych i więzionych. Duch wolnoci nie opuścił Karowej i Instytut pozostał miejscem, gdzie można było nie tylko swobodnie myleć, ale także czytać, mówić i pisać. Jeli rozpad socjalizmu realnego w Polsce jest dobrze opisany, to w niemałym stopniu także przez socjologów z Karowej. W 1989 roku w budynku Instytutu miała swe zaplecze opozycyjna strona Okąrgłego Stołu, a od 1990 roku Instytut Socjologii ma za sąsiada prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Antoni Sułek

Więcej o historii Instytutu Socjologii UW:

Karpiński J., Taternictwo nizinne [1988], Lublin: UMCS 2002.
Kraśko N., Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1920-1970, Warszawa: Wyd. Naukowe PWN 1996.
Szacki J., Środowisko socjologów warszawskich, w: Nauka i szkolnictwo wyższe w Warszawie, Warszawa: PWN 1987.


Dyrektorzy Instytutu Socjologii UW:

1968-1974 Włodzimierz Wesołowski
1974-1975 Jan Malanowski
1975-1977 Jerzy Wiatr
1977-1981 Witold Morawski
1981-1984 Michał Pohoski
1984-1990 Antoni Kamiński
1988-luty 1990 p.o. Dyrektora Mirosława Marody
1990-1993 Jan Węgleński
1993-1999 Kazimierz Frieske
1999-2002 Wiesława Kozek
2002-2005 Antoni Sułek
2005-____ Wiesława Kozek